In heldere taal geeft dit boek een antwoord op de vraag die veel mensen bezig houdt: 'Wat is er in Nederland aan de hand?' De auteur belicht de donkere onderstroom in de Nederlandse samenleving. Tot die onderstroom rekent hij enkele verontrustende vormen van extreem gedrag, die in deze tijd op de voorgrond treden. De besproken gestalten van extreem gedrag zijn onverdraagzaamheid, geweld, ongeremd kapitalisme, discriminerende ongelijkheid en verscheidene vormen van politiek gedrag. Extreem gedrag valt deels te verklaren uit sociale spanningen die met maatschappelijke veranderingen samenhangen. Eén van de levensbeschouwelijke bronnen van extreem gedrag is een vorm van nihilisme, waarbij verscheidene fundamentele waarden worden veronachtzaamd. Als mogelijke uitgangspunten voor een constructieve reactie op de donkere onderstroom komen mensbeelden vanuit het jodendom, het christendom, de islam en het humanisme aan de orde. Ook worden praktische stappen naar een meer humane samenleving belicht.
Woord vooraf 7 1. Een onderstroom van extreem gedrag 9 1.1 Extreem of gematigd 9 1.2 De donkere onderstroom 17 1.3 Opzet van het boek 22
2 Onverdraagzaamheid 25 2.1 Toegenomen intolerantie 25 2.2 Kenmerken van extreem-rechts 42 2.3 Fasen van onverdraagzaamheid 48 2.4 Achtergronden van onverdraagzaamheid 52
3 Wegen naar verdraagzaamheid 55 3.1 Verdraagzaamheid en solidariteit 56 3.2 Verdraagzaamheid en vrijheid 64 3.3 Verdraagzaamheid en gelijkheid 69
4 Het democratisch tekort 77 4.1 Afstand tussen burgers en overheid 77 4.2 Polarisatie en populisme 81 4.3 Dalende binding aan politieke partijen 86 4.4 Media en informatie-stress 90 4.5 Bureaucratie en bureaucratisme 95
5 Versterking van de democratie 100 5.1 Op zoek naar nieuwe mogelijkheden 100 5.2 Elementen van een directe democratie 103 5.3 Scheiding van machten 106 5.4 Circulatie van de elite 111 5.5 De rol van de politicus 112
6 Kapitalisme 115 6.1 Nieuwe vormen van kapitalisme 115 6.2 Commercialisering 123 6.3 De economisering van het wereldbeeld 125 6.4 Het politieke marktdenken 127 6.5 De revolutie van de managers 130
7 Ongelijkheid 132 7.1 Verdelende rechtvaardigheid 132 7.2 Ongelijkheid en verscheidenheid 139 7.3 Absolute en relatieve gelijkheid 142 7.4 Van discriminatie naar emancipatie 143 7.5 Misverstanden rond de gelijkheid 144
8 Geweld 145 8.1 Een zorgwekkend verschijnsel 145 8.2 Persoon en geweld 148 8.3 Cultuur en geweld 150 8.4 Ongelijkheid en geweld 154 8.5 Sociale ontbinding en geweld 155 8.6 Politiek en geweld 158 8.7 Vormen van terrorisme 159 8.8 Geweld tegen geweld 162
9 Mensbeelden 166 9.1 Wat is de mens? 167 9.2 Een nihilistisch mensbeeld 168 9.3 Een joods mensbeeld 171 9.4 Een christelijk mensbeeld 173 9.5 Een islamitisch mensbeeld 176 9.6 Een humanistisch mensbeeld 177 9.7 Humanisering 181
Noten 185 Literatuur 189 Register 201
In: Centraal Weekblad, 14 november 2008 "Waar komt de korte-lontjesmentaliteit vandaan die in Nederland steeds meer om zich heen grijpt? Volgens Hoogerwerf mede door het nihilisme dat steeds meer de plaats van het joods-christelijk-humanistisch denken inneemt.
In: Openbaar Bestuur, nr.10, oktober 2009 "De auteur neemt de verontrustende burger en zijn vragen serieus en hij getroost zich veel moeite verhelderde antwoorden te formuleren." Ko de Ridder
In: NBDIBiblion, 19 januari 2009 "Een breed palet van gedachten, interessant en informatief." Dr. B.J.S. Hoetjes
In: VNG Magazine, nummer 25, 7 november 2008 "De verhandeling leidt niet tot een checklist of gereedschapskist voor de hedendaagse bestuurder, maar verschaft een zeer verhelderend inzicht in achtergronden, tendenzen, oorzaken en gevolgen binnen het probleemveld van extreem gedrag in onze samenleving. Dit inzicht is absoluut nodig om te komen tot een succesvol beleid, waarvoor het boek vele aanzetten en inspiratie biedt." Hans Gilissen
In: Maatschappij en Politiek, jrg. 39, nr. 6, oktober 2008 "Beleid dat op onverdraagzaamheid is gebaseerd is volgens Hoogerwerf ondoelmatig, niet doeltreffend en zelfs contraproductief. Daarmee levert hij een belangrijke bijdrage aan discussies rond multiculturaliteit, democratische vernieuwing en rechtvaardige verdeling ven economische middelen. Zijn boek is een pleidooi voor een gematigde en tolerante politiek." ... "Eén van de sterke punten van dit boek is dat het veel praktische voorstellen doet om (de oorzaken van) extreem gedrag tegen te gaan. De kracht zit vooral in een overzicht van redelijke en haalbare voorstellen die een werkelijke oplossing voor bestaande problemen kunnen zijn." ... "Door extreem gedrag binnen verschillende gebieden te beschrijven, hier verschillende oorzaken van te bespreken en oplossingen voor aan te dragen, biedt het boek docenten goede handvatten om op een gebalanceerde wijze op (cynische) opmerkingen van leerlingen te kunnen reageren." (Hessel Nieuwelink)
In: Nederlands Dagblad, 19-09-2008 "Na een zorgvuldige analyse, met veel verwijzingen naar de sociologische en filosofische literatuur, geeft Hoogerwerf een recept tegen de donkere onderstroom: eerbied voor de menselijke waardigheid."
Trouw, september 2008 "Om twee redenen schrijf ik graag: zo probeer ik tot helderheid te komen voor mijzelf - en hopelijk ook voor anderen -, dat lukt redelijk. En ik wil de wereld verbeteren - dat lukt veel minder goed. Ik probeer toegankelijk te schrijven - ik ben vroeger journalist geweest, bij Trouw - maar toch wel zo dat m'n vakgenoten het geen onzin vinden. Elke cultuur heeft een donkere onderstroom - de titel van het boek. Tot die onderstroom horen vormen van extreem gedrag, gedrag dat afwijkt van wat beschaafd, redelijk en humaan is. Voor een belangrijk deel komt het gedrag voort uit spanning, stress, doordat een probleem niet oplosbaar blijkt." [...] "Ik onderscheid vijf verschijningen van extreem gedrag: onverdraagzaamheid, geweld, ongeremd kapitalisme, discriminerende ongelijkheid en diverse vormen van politiek gedrag." [...] "Het boek is niet negatief van toon. Er is meer reden tot optimisme dan tot pessimisme. Want slechts een minderheid vertoont een extreem gedrag. Er zijn ontsporingen, we hebben schreeuwers en grote graaiers in dit land, maar het zijn kleine aantallen. Tegenover hen staan heel veel mensen die redelijk en gematigd zijn. Het is net als met voetbal: een klein groepje verpest voor velen het plezier in het spel" (Andries Hoogerwerf)
