Politici en bestuurders zijn voortdurend aan kritiek blootgesteld. Dit komt wellicht mede doordat hun taken niet voor iedereen duidelijk zijn. Dit boek gaat over de rol en daarmee ook over de taken, deugden, waarden en normen van de politicus. Het presenteert visies daarop van grote denkers uit vele eeuwen. Tot hen behoren naast regeerders en filosofen uit de Oosterse, Griekse en Romeinse oudheid ook Europese denkers uit de moderne tijd. Hun wegwijzers kunnen ook nu nog voor politici, bestuurders en burgers een bron van inspiratie zijn. In een tijd vol onzekerheid geeft het boek inzicht in herkomst en grondslagen van de publieke moraal. Wijsheid uit vele eeuwen en verschillende culturen biedt een tegenwicht tegen de waan van de dag.
'Dit boek is een ideale handleiding voor een beginnend politiek criticus. De wegwijzers die werden uitgezet sinds de tijd van Hammoerabi en Echnaton zijn en blijven wegwijzers voor de huidige generatie van politici en bestuurders. Maar ook de actieve deelnemers aan de natie vinden in dit boek een grote bron aan inspirerende gedachten om in deze onzekere tijden de herkomst en grondslagen van de ware moraal te achterhalen.' - uit: Vrijbuiter! (2005; nr.30)
'Anders dan Rutgers en Nelissen c.s. was het niet Hoogerwerfs bedoeling een complete analyse van de geschiedenis van ons denken over bestuur te geven. Maar, anders dan Van Raak, streeft Hoogerwerf wel een zekere volledigheid na. Het was duidelijk Hoogerwerfs bedoeling om politici die weinig tijd hebben een korte en vlotte introductie te geven tot de geschiedenis van het denken over hun gewenste eigen functioneren. Voorkennis veronderstelt hij daarbij niet. Verdieping van de door hem aangeboden kennis maakt hij nadrukkelijk wel mogelijk. Geschoolde politiek filosofen zullen in Wegwijzers voor politici dan ook weinig nieuws aantreffen. Leken die wegens hun eigen rol in politiek of maatschappij geďnteresseerd zijn in de denkers die Hoogerwerf ter sprake brengt, kunnen van dit vlot geschreven, charmant beknopte en sympathieke boek echter veel plezier hebben.' - uit: Beleidswetenschap, Piet Wagenaar Vrije Universiteit Amsterdam
Inhoud 1 Het terrein verkend 9 1.1 Ontluistering en verheffing 9 1.2 Centrale vragen 12 1.3 De rol van de politicus 13
2 Van Babylonië tot China 16 2.1 Hammoerabi- Een wijze koning luistert gehoorzaam naar de zonnegod 16 2.2 Echnaton- De zoon van de god Aton 19 2.3 Kautilya- De wetenschap van het regeren 21 2.4 Confucius- Streef zelf naar het goede en de gewone mensen zullen goed zijn 24 2.5 Mencius- Het gaat niet om het voordeel, maar om de rechtvaardigheid 28 2.6 Lao-tzu- De mensen zijn moeilijk te regeren, omdat de heersers zich teveel met alles bemoeien 32
3 Grieken en Romeinen 35 3.1 Plato- Politieke macht en wetenschappelijke vorming moeten samengaan 35 3.2 Aristoteles- Gerechtigheid is in de politiek het hoogste goed 40 3.3 Marcus Tullius Cicero- Wat moreel juist is, is ook doelmatig 43 3.4 Quintus Cicero- Onthul schandalen over je tegenstanders 45 3.5 Marcus Aurelius- Onderneem nooit iets wat doelloos is 46
4 Jodendom en christendom 49 4.1 Het Oude Testament- Rechtvaardigheid en wijsheid 49 4.2 Het Nieuwe Testament- De hongerigen te eten geven, de vreemdelingen huisvesten 53 4.3 Augustinus- Harde besluiten verzachten door barmhartigheid 55
5 De islam 59 5.1 Sociale ethiek in de koran 59 5.2 Farabi- De goede dingen over alle mensen verdelen 61 5.3 Mawardi- De wereldlijke en de geestelijke macht zijn niet te scheiden 62 5.4 Ghazali- De welvaart van de onderdanen hangt van de koninklijke rechtvaardigheid af 64 5.5 Averroës- Onderdanen hebben het recht tegen tirannieke heersers in opstand te komen 66
6 De Middeleeuwen 69 6.1 Vorstenspiegels 69 6.2 Secreta secretorum- De armen en behoeftigen steunen 71 6.3 Jacob van Maerlant- Heimelijkheid der heimelijkheden 72 6.4 Johannes van Salisbury- Een ongeletterde koning is als een gekroonde ezel 74 6.5 Thomas van Aquino- Prudentie is voor het menselijk leven uiterst noodzakelijk 76 6.6 Filips van Leiden- Morele wijsheid en juridische wijsheid 82 6.7 Christine de Pizan- Vorsten, edelen en het gewone volk behoren samen een levend lichaam te zijn 84
7 Macht en ethiek 88 7.1 Machiavelli- Een heerser die zich wil handhaven, moet leren om niet goed te zijn 88 7.2 Erasmus- Wetten zijn spinnenwebben, waar de grote vogels doorheenvliegen 92 7.3 Luther- Vorsten zijn gewoonlijk de grootste dwazen en deergste schurken op aarde 98 7.4 Calvijn- Een rechtvaardige overheid beschermt armen en zwakken tegen rijken en machtigen 100 7.5 Gentillet- Tegen de machtspolitieke moraal van Machiavelli 103 7.6 Vindiciae contra tyrannos- Het enige doel van bevelen is het welzijn van het volk 104 7.7 Justus Lipsius- Een lichte vorm van bedrog is aanvaardbaar 107
8 Absolutisme en Verlichting 110 8.1 Hobbes- De soeverein beheert ook de meningen van de mensen 111 8.2 Locke- het voornaamste instrument zijn de wetten 114 8.3 Spinoza- Bewindslieden kunnen niet dronken of naakt over straat gaan 117 8.4 Mandeville- Particuliere ondeugden kunnen door een bekwame politicus worden omgezet in publieke baten 121 8.5 Montesquieu- De politici van tegenwoordig hebben het uitsluitend over fabrieken, handel en geld 123 8.6 Etta Palm- Benoem ook vrouwen in alle openbare functies 127
9 Vertegenwoordigers van het volk 130 9.1 Rousseau- De afgevaardigden van het volk zijn slechts zijn lasthebbers 130 9.2 Burke- De volksvertegenwoordiger als gemachtigde 134 9.3 Clausewitz- Oorlog is een voortzetting van de politiek met andere middelen 138 9.4 Carlyle- De geschiedenis is een geschiedenis van grote mannen 140 9.5 Marx en Engels- In de plaats van de regering over personen treedt het beheer van zaken 140 9.6 Henry Taylor- De belangrijkste functie van de staatsman is het kiezen van instrumenten 143 9.7 Bluntschli- De staatswetenschap verlicht, zuivert en veredelt de staatspraktijk 145 9.8 Multatuli- Aanklacht tegen mishandeling en uitbuiting 147
10 Elites in de democratie 148 10.1 Mosca- Er is een klasse die regeert en een klasse die geregeerd wordt 148 10.2 Max Weber- Politiek is langzaam boren in harde planken 150 10.3 Karl Mannheim- Het gaat om de kwaliteit van de elites 152 10.4 James Burnham- De machtsvorming van de managers 154 10.5 Hannah Arendt- Terreur is de essentie van een totalitaire heerschappij 155 10.6 Christopher Lasch- De opstand van de elites 157 10.7 Hedendaagse wegwijzers 158
11 Samenvatting 164 11.1 Hoofdlijnen van de ontwikkeling 164 11.2 Elitaire en niet-elitaire rolmodellen 166 11.3 Min of meer blijvende opvattingen 169
12 Nabeschouwing 177 12.1 Charisma en retorica 177 12.2 Vier politieke deugden 179 12.3 Naar een niet-elitaire democratie 181 Literatuur 183 Register 193
